Kierkegaard'ın Kaygı Teorisi Sağa Kaydırma Alışkanlığınızı Nasıl Açıklıyor?

Parmağınız ekranda sağa kayarken aslında çok eski bir felsefi soruyla karşı karşıyasınız: sonsuz seçenek gerçekten özgürlük mü, yoksa yeni bir hapishane mi? Kierkegaard, 19. yüzyılda bu soruyu dating uygulamalarını bilmeden sormuştu ama cevabı bugün cebinizde duruyor.

Danimarkalı filozof, insanın en çok özgürlük anında dondığını fark etmişti. Şimdi bu dondurma anı, bir yemek listesi kadar sıradan hale geldi: yüzlerce profil, sonsuz olasılık, sıfır karar.

Kierkegaard'ın Kaygı Kavramı Nedir?

Kierkegaard'a göre kaygı (angst), korkudan farklıdır. Korku belirli bir şeyden duyulur; kaygı ise hiçbir şeyden, daha doğrusu olasılığın kendisinden doğar. Kişi bir uçurumun kenarında durduğunda hissettiği o baş dönmesi, aslında aşağı atlama korkusu değil, atlayabileceğini bilmenin verdiği özgürlük sarhoşluğudur.

"Kaygı, özgürlüğün olanaklılık karşısındaki baş dönmesidir." — Søren Kierkegaard

Dating uygulamasını açtığınızda da benzer bir uçurum kenarındasınızdır. Yüzlerce "olası" seçenek, sizi belirli bir kişiye değil, seçimin kendisine karşı kaygılandırır. Kimseyi seçmemek, herkesi seçebilme potansiyelini canlı tutmanın en güvenli yoludur.

Sonsuz Kaydırma: Özgürlüğün Baş Dönmesi

Eski dünyada seçenek sayısı sınırlıydı: mahalleniz, iş yeriniz, arkadaş çevreniz. Bugün algoritma size teorik olarak binlerce potansiyel eş sunuyor. Bu bolluk, ironik biçimde kararı kolaylaştırmıyor; tam tersine imkânsız hale getiriyor.

Psikolojide bu duruma "seçim paralizi" denir ama Kierkegaard'ın diliyle söylersek, mesele psikolojik değil varoluşsaldır. Her seçenek, diğer tüm seçenekleri iptal eden bir kesinti anlamına gelir. Sağa kaydırmak, aslında binlerce başka olasılığı öldürmektir — ve kimse kolayca birini öldürmek istemez.

• Ne kadar çok seçenek varsa, "yanlış" seçme kaygısı o kadar büyür.
• Kaydırma eylemi, gerçek bir karar yerine kararı erteleme ritüeline dönüşür.
• Sonsuz olasılık hissi, gerçek bağlantı kurma cesaretini köreltir.

Seçim Paralizi ve Modern Yalnızlık

Burada işin en acı ironisi ortaya çıkıyor: sonsuz bağlantı olasılığı, bizi daha yalnız bırakıyor. Kierkegaard, insanın kendini gerçekleştirmesinin ancak seçim yapma yoluyla mümkün olduğunu söylerdi. Seçim yapmayan insan, kendi varoluşunu askıya alır; ne evet der ne hayır, sadece askıda kalır.

Dating uygulamalarında bu askıda kalma hali, "belki daha iyisi çıkar" düşüncesiyle sürekli beslenir. Bu düşünce aslında bir savunma mekanizmasıdır: seçmezseniz, seçiminizin yanlış olma riskini de taşımazsınız. Ama bu güvenli liman, yalnızlığın ta kendisidir.

Bu noktada modern yalnızlığın kökenini anlamak için biraz daha derine inmek gerekiyor. Çünkü mesele sadece "çok fazla seçenek var" değil; mesele, o seçenekleri değerlendirirken kimin karar verdiği. Bu konuyu Algoritma Her Şeyi Biliyor, Peki Siz Neden Hâlâ "Neden" Diye Soruyorsunuz? başlıklı yazıda daha detaylı ele almıştık; algoritmanın sizin adınıza verdiği kararlar, kaygınızı azaltmak yerine sadece görünmez kılıyor.

Profilinizin Arkasındaki Boşluk

Bir profil oluştururken aslında ne yaptığınızı düşündünüz mü? Beş fotoğraf, iki cümlelik bir biyografi, belki bir Spotify şarkısı. Bu, "siz" değilsiniz — bu, seçilebilir hale getirilmiş bir versiyonunuz. Ve karşınızdaki kişi de aynı şekilde kendini kurgulamış bir vitrin.

Bu durum, kimlik ve özgünlük üzerine sorulan çok daha eski bir felsefi soruyu tetikliyor: sosyal medyada gösterdiğimiz "biz" gerçekten var mı? Bu konuyu daha derinlemesine incelediğimiz Profilinizdeki O Kişi Kim? Sartre'a Göre Sosyal Medyada "Siz" Diye Biri Yok başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz. Çünkü kaydırdığınız her profil, aslında bir kurgu ile başka bir kurgunun karşılaşmasından ibaret.

Kierkegaard'ın diliyle bu, "estetik yaşam evresi" dediği şeye çok benziyor: kişi kendini sürekli yeni deneyimlerle, yeni uyaranlarla tatmin etmeye çalışır ama hiçbir şeye kök salmaz. Dating uygulamaları, bu estetik evreyi sonsuza kadar uzatan mükemmel bir mekanizma sunuyor.

Algoritma Seçsin, Biz Rahatlayalım mı?

Bazı uygulamalar artık işi tamamen algoritmaya bırakıyor: "size en uygun" eşleşmeyi kendisi buluyor, seçim yükünü hafifletiyor gibi görünüyor. Ama Kierkegaard burada devreye girip sert bir soru sorardı: kararı başka birine (veya bir yazılıma) devretmek, özgürlükten kaçmak değil mi?

Filozofa göre gerçek özgürlük, kaygıyla birlikte yaşamayı öğrenmektir; kaygıdan kaçmak değil. Algoritmanın seçimine güvenmek, kısa vadede rahatlatıcı olsa da, uzun vadede kendi varoluşunuzun sorumluluğunu bir başkasına devretmek anlamına gelir. Bu da modern yalnızlığın bir başka yüzüdür: seçmediğiniz için değil, seçimi kendinize ait kılmadığınız için yalnızsınız.

Kaygıyla Barışmak Mümkün mü?

Kierkegaard'ın önerisi karmaşık değil ama kolay da değil: kaygıyı bastırmak yerine onu tanımak. Bir profili kaydırmadan önce durup şunu sormak: "Bu kararı erteleme, gerçekten daha iyi bir seçenek arama isteğinden mi geliyor, yoksa herhangi bir seçim yapma kaygısından mı?"

Bu küçük duraklama, sonsuz kaydırma döngüsünü kırmanın ilk adımı olabilir. Çünkü mesele daha fazla seçenek bulmak değil; elinizdeki seçeneğe gerçekten bakabilmek. Belki de Kierkegaard'ın 180 yıl önce fark ettiği şey tam da buydu: özgürlük, seçenek biriktirmek değil, birini seçme cesaretidir.

Sonsuz kaydırma çağında en radikal hareket, belki de kaydırmayı bırakıp bir isme durup bakmaktır.