Profilinizdeki O Kişi Kim? Sartre'a Göre Sosyal Medyada "Siz" Diye Biri Yok

Az önce bir fotoğraf paylaştın. Filtre doğru, ışık doğru, gülüşün "doğal görünecek kadar" ayarlı. Peki o an gördüğün kişi gerçekten sen misin, yoksa varoluşçuluk felsefesinin babalarından Jean-Paul Sartre'ın 1943'te tarif ettiği "kötü niyet" (mauvaise foi) mi? Cevap, düşündüğünden çok daha rahatsız edici olabilir.

Sartre, sosyal medyayı, algoritmayı, hatta interneti bile görmedi. Ama insanın kendi özgürlüğünden kaçmak için kendine nasıl roller biçtiğini o kadar iyi anlatmıştı ki, bugün Instagram biyografini okuyormuş gibi hissedebilirsin.

Kötü Niyet Nedir, Garson Neden Önemli?

Sartre'ın en meşhur örneği bir Paris kafesindeki garsondur. Adam hareketleri fazla keskin, sesi fazla nazik, tavırları fazla "garson"dur. Sartre burada şunu fark eder: Bu adam garsonu oynuyor. Kendini bir role hapsederek özgürlüğünden kaçıyor.

Kötü niyet, kısaca, kendini sabit bir şeymiş gibi sunmaktır. "Ben böyleyim" demek, aslında "seçim yapmak zorunda kalmayayım" demenin şık bir yoludur. Sartre'a göre insan, özü olmayan, sürekli kendini yeniden inşa eden bir varlıktır. Bir role sıkışmak, bu özgürlükten bir tür kaçıştır.

Şimdi bu tanımı ekranına çevir. "Motive edici kişi", "kaotik ama eğlenceli", "kendine bakan başarılı kadın" — bunlar kimlik mi, yoksa rol mü?

Profilin Sen Değil, Senin "Garsonun"

Sosyal medya, kötü niyetin en verimli laboratuvarı haline geldi. Çünkü platformlar seni bir kez tanımlamanı, sonra o tanıma sadık kalmanı ister. Algoritma tutarlılığı sever; tutarsız insan daha az etkileşim alır.

Bu yüzden çoğumuz farkında olmadan bir karakter üretiriz ve o karaktere göre paylaşım yaparız. Gezip gördüğün her yeri değil, "gezgin kimliğine uyan" yerleri paylaşırsın. Hissettiğin her duyguyu değil, "estetik hüzün" olarak paketlenebilen duyguyu paylaşırsın.

Bu noktada devreye acının bile sahneye çıkarıldığı bir çağ giriyor. Yas bile estetize edilip performansa dönüşebiliyorsa, sıradan bir öğle yemeği fotoğrafının "otantik" olma iddiası zaten baştan tartışmalıdır.

Otantiklik Bir Yalan Değil, Ama Kolay da Değil

Burada yanlış anlaşılmaya açık bir nokta var: Sartre "her rol kötüdür" demiyor. Sorun rol yapmak değil, o rolün seni tamamen tanımladığına kendini inandırmak. Otantik olmak, hiçbir kimlik kurmamak değil; kurduğun kimliğin geçici, seçilmiş ve değişebilir olduğunu bilerek yaşamaktır.

Yani sosyal medyada paylaşım yapmak kötü niyet değildir. Kötü niyet, o paylaşımın "gerçek sen" olduğuna, değişemeyeceğine, sorgulanamayacağına kendini inandırmandır. "Ben hep böyleyim" cümlesi, aslında bir özgürlük itirafı değil, bir özgürlük kaçışıdır.

Sartre'a göre insan önce var olur, sonra kendini tanımlar. Sosyal medya ise sırayı tersine çevirir: Önce tanım gelir, sonra o tanıma uygun bir hayat kurgulanır.

Algoritma Seni Neden Sabit İster?

Platformların iş modeli, öngörülebilir kullanıcı üzerine kuruludur. Ne kadar tutarlı bir "karakter" oynarsan, sistem seni o kadar iyi hedefler, o kadar iyi reklam gösterir, o kadar çok içerikle bağımlı tutar. Sabit bir "sen", algoritmanın işini kolaylaştırır.

Bu noktada algoritmanın seni senden iyi tanıdığı fikri ile Sartre'ın kötü niyet kavramı garip bir şekilde kesişir. Algoritma seni tanımıyor aslında; seni sabitliyor. Ve sen o sabitliğe alıştıkça, kendi hakkındaki tanımı sorgulamayı bırakıyorsun.

Böylece kısır bir döngü doğar: Rolü oynarsın, algoritma seni ödüllendirir, sen role daha da bağlanırsın. Sartre'ın garsonu artık bir kafede değil, bir ekranda, milyonlarca kez tekrar eden bir performansta yaşıyor.

Peki Gerçek "Sen"i Nasıl Bulursun?

İyi haber şu: Sartre umutsuz değildi. Ona göre insan her an yeniden seçim yapabilir. Kötü niyetten çıkışın yolu, kendine "ben buyum" demeyi bırakıp "şu an bunu seçiyorum" demektir.

Pratikte bu, birkaç küçük alışkanlıkla başlayabilir:

• Paylaşmadan önce sor: Bunu gerçekten mi hissediyorum, yoksa "profilime uyduğu" için mi paylaşıyorum?
• Zaman zaman "karakterine" aykırı bir şey paylaş. Rahatsızlık hissediyorsan, orada bir rol var demektir.
• Beğeni sayısını değil, paylaşım anındaki dürüstlük hissini ölç.
• Profilini bir kimlik değil, bir anlık kesit olarak gör.

Bunlar küçük adımlar gibi görünse de, aslında Sartre'ın önerdiği radikal özgürlüğün minyatür versiyonlarıdır: Kendini sabitlemeyi reddetmek.

Sonuç Yerine: Belki de Soru Yanlış

"Sosyal medyadaki ben gerçek miyim?" sorusu belki de yanlış soru. Doğru soru şu olabilir: "Şu an seçtiğim şeyin farkında mıyım?" Çünkü Sartre'a göre gerçeklik sabit bir öz değil, sürekli tekrar edilen bir seçimdir.

Profilindeki kişi tamamen sahte değil; ama tamamen "sen" de değil. O, seçtiğin bir versiyon. Sorun onu seçmekte değil, onu tek versiyon sanmakta. Sartre'ın 80 yıl önce kafede fark ettiği şey, bugün elindeki telefonda hâlâ geçerli: Kendini bir role hapsetmeden önce, hâlâ seçme özgürlüğün olduğunu hatırla.