Hayal et: Dairesel bir hapishane, ortada yüksek bir kule var. Kuledeki gözetmen tüm hücreleri görebiliyor ama mahkumlar onu göremiyor. İşte bu, 18. yüzyılda filozof Jeremy Bentham'ın tasarladığı Panoptikon. Asıl çarpıcı nokta şu: Gözetmen orada olmasa bile mahkumlar "belki şu an izleniyorumdur" diye düşünüp kurallara uyuyor. Yani gözetim gerçek olmak zorunda değil, sadece mümkün olması yetiyor. Fransız filozof Foucault bu fikri genişletti; okullar, fabrikalar, hatta sosyal medya bile birer Panoptikon olabilir dedi. Kamera görmesen de "biri izliyor olabilir" hissi, davranışlarını değiştirmeye yetiyor. Modern hayatta hepimiz biraz bu kulenin gölgesinde yaşıyoruz aslında.
Panoptikon
Panoptikon, tek bir gözetmenin görülmeden herkesi izleyebildiği, bu yüzden insanların "izleniyormuşum gibi" davrandığı hapishane tasarımı ve gözetim fikridir.