Ekonomistlerin Hamburger Fiyatına ve Ruj Satışına Bakarak Dünyayı Okuma Sanatı

Eylül 1986'da The Economist dergisinde yayımlanan bir fikir, ciddi ekonomi sayfalarının arasında şaka gibi duruyordu. Dergiden Pam Woodall, para birimlerini dünyanın her yerinde satılan aynı hamburgerle karşılaştırmayı önerdi. ScienceDirect'te yer alan bir derleme çalışması, bu Big Mac endeksini iki para birimi arasındaki pariteyi ölçmenin resmî olmayan ve esprili bir yolu olarak tanımlıyor.

Şaka tutuldu ve "burgernomics" diye anılan bir alan doğdu. Bugün ekonomik göstergeler denince akla önce enflasyon, büyüme ve işsizlik gelir. Ama ekonomistler zaman zaman burgerden ruja, çamaşırdan kasırga sonrası restoranlara uzanan çok daha sıra dışı verilere de bakıyor. Hepsinin ortak noktası, gündelik hayatın resmî tablodan önce ipucu vermesi.

Big Mac Endeksi Nasıl Doğdu?

Study.com'un anlatımına göre endeksi geniş kitlelere tanıtan isim Pam Woodall oldu. Derginin ilk hesabı 1986'da yayımlandı ve dergi o günden beri bu hesabı yıllık olarak paylaşıyor.

Woodall'ın niyeti, kur teorisini okura somut bir ürünle anlatmaktı. Derleme çalışmasının da vurguladığı gibi başlangıçta ciddi bir ölçüm yöntemi olarak kurgulanmadı. Yine de akademik literatürde kendine yer buldu; endeksi konu alan bibliyometrik bir inceleme bile yayımlandı.

Şakanın kalıcılığı basit bir nedene dayanıyor: Okurun zaten bildiği bir ürün, soyut bir kavramı bir anda görünür kılıyor. Kimse "göreli fiyat düzeyi" cümlesini hatırlamaz, ama "Zürih'te burger neden bu kadar pahalı?" sorusu akılda kalır.

Satın Alma Gücü Paritesi Hamburgerle Nasıl Hesaplanır?

Temel fikir satın alma gücü paritesi (SAGP) kavramına dayanıyor. Kurlar uzun vadede, aynı mal sepetinin iki ülkede aynı fiyata gelmesini sağlayacak yönde hareket etmeli. Bu endeksteki sepet tek ürünlü: Big Mac.

Hesap, aşağıdaki varsayımsal örnekle kolayca görülebilir:

• ABD'de burger 5 dolar, X ülkesinde 100 yerel birim olsun.
• Paritenin ima ettiği kur 100 / 5 = 20 yerel birimdir.
• Piyasa kuru ise 25 birim olsun. Bu durumda X'teki burger dolar karşılığı 4 dolar eder.
• ABD'dekinden yüzde 20 ucuz olduğu için X'in parası "değerinden düşük" sayılır.

Rakamlar tamamen örnektir; amaç mantığı göstermek. Burger gerçekte pahalıysa tersine, para "değerinden yüksek" görünür.

Burgerin Sınırları: Ucuz Olan Her Zaman Ucuz mu?

Hamburger iyi bir ölçü birimi, çünkü büyük ölçüde standart bir ürün. Ancak içindeki maliyetlerin önemli kısmı ticarete konu olmayan kalemlerden oluşuyor: kira, işçilik, yerel vergiler. Bunlar ülkeden ülkeye çok farklı.

Zengin ülkelerde hizmet ve emek pahalı olduğundan, aynı ürün orada fiyat olarak yukarıda kalma eğiliminde. İktisatta bu gözleme Balassa-Samuelson etkisi adı veriliyor. Bu yüzden düşük gelirli ülkelerde burger ucuz çıkması, para biriminin "yanlış" fiyatlandığını doğrudan kanıtlamıyor. Gelir farkını hesaba katan düzeltilmiş endeks sürümleri de bu yüzden var.

Fiyatların bir ülkede neden yükseldiği sorusu, enflasyonla da yakından bağlantılı. Enflasyonun serveti kimden kime taşıdığını anlatan yazımız, burger fiyatının arkasındaki dinamikleri anlamak için iyi bir tamamlayıcı.

Ruj Endeksi: Krizde Küçük Keyifler

Ruj endeksi, Estée Lauder'in başındaki isimlerden Leonard Lauder'e atfedilen bir gözlemden çıktı. Anlatıldığına göre Lauder, 2001 dolaylarında ekonomi kötüleşirken ruj satışlarının yükseldiğini fark etti. Bu hikâye sık tekrarlanıyor; ben satış rakamlarını doğrulayamadığım için sayı vermiyorum.

Arkasındaki mantık anlaşılır. Bir araba ya da tatil bütçeden çıkınca insanlar, moral verecek ucuz alışverişlere kayar. Ekonomistler buna "küçük lüks" davranışı diyebilir.

Ama kanıtlar karışık. Bazı krizlerde kozmetik satışı artmış, bazılarında azalmış; üstelik "ruj satışı arttı" gözlemi başka nedenlerle de açıklanabilir. Bu yüzden endeksi kehanet değil, tüketici psikolojisini anlatan çekici bir hikâye saymak daha doğru. Lüks harcamaların başka bir yüzü için milyonluk çantaların neden indirime girmediği yazısına bakabilirsiniz.

Çamaşırdan Waffle House'a Daha Garip Ölçütler

Ekonomi folklorunda "tuhaf gösterge" listesi hayli uzun. En sık anılanlar şunlar:

• Erkek iç çamaşırı endeksi: Eski Fed başkanı Alan Greenspan'a atfedilir. Zor zamanda insanların bu tür ihtiyaçları erteleyeceği, satışların düşeceği düşünülür.
• Etek boyu endeksi: Ekonomi iyiyken eteklerin kısaldığını öne süren, geniş kabul görmemiş bir teori.
• Waffle House endeksi: Kasırgadan sonra bu zincirin şubelerinin açık olup olmadığına bakılarak bölgedeki hasarın boyutunun kestirildiği, ABD'de afet yönetimi çevrelerine atfedilen bir yöntem.
• Karton kutu üretimi: Ürünler kutulanarak sevk edildiğinden sanayi üretimine dair ipucu sayılır.

Bunların bir kısmı ölçülmüş bir ilişkiden çok şehir efsanesine yakın; ben de burada tek tek istatistik vermiyorum. Yine de örnekler, ekonomik göstergeler arayışının ne kadar yaratıcı olduğunu gösteriyor.

Ekonomistler Neden Bu Kadar Tuhaf Verilere Bakıyor?

İlk neden hız. GSYH gibi resmî veriler aylar sonra açıklanıyor ve sonradan revize edilebiliyor. Raftaki fiyat ya da satış hareketi ise anında görülüyor.

İkinci neden anlaşılırlık. "Para birimi yüzde 20 değerinden düşük" demek soyut kalıyor. "Orada burger dolar karşılığı daha ucuz" demek ise herkesin sezgisine hitap ediyor. Yani bu göstergeler iletişim aracı olarak da işe yarıyor.

Üçüncü neden, hükümetlerin ve kurumların açıkladığı rakamlara tek başına dayanmanın riskli olması. Alternatif ekonomi ölçütleri, resmî verinin göremediği köşeleri aydınlatan yan ışıklar gibi çalışıyor. Ancak yan ışık, ana ışığın yerini tutmuyor.

Tuhaf Göstergeleri Nasıl Okumalı?

Pratik bir kural: Bu ölçütleri tahmin makinesi değil, hipotez üretici olarak kullanın. Tek bir veri bir ekonomiyi anlatmaya yetmez. Birkaç bağımsız işaret aynı yönü gösteriyorsa dikkate değer.

1. Ürün karşılaştırılabilir mi? Aynı burgerin maliyet yapısı iki ülkede ne kadar benziyor?
2. Veri nereden geliyor? Ölçülmüş bir satış serisi mi, yoksa tek bir anekdot mu?
3. Hikâye sonradan mı yazıldı? Sonuçları bilerek uydurulan açıklamalar çoğu zaman cazip görünür.

Bu üç süzgeçten geçen gösterge, ciddi bir tartışmaya girebilir. Geçemeyen ise sohbet masasında iyi bir hikâye olarak kalır.

Kapanış

Big Mac endeksi bir şaka olarak başladı ve hâlâ konuşuluyor, çünkü karmaşık bir teoriyi bir tabak yemekle anlatıyor. Ruj ve çamaşır hikâyeleri ise ölçümden çok, insanların belirsizlikte nasıl davrandığına ışık tutuyor.

Bir dahaki sefere kur ya da kriz tartışması izlerken market fiyatlarına ve çevrenizdeki küçük harcama değişimlerine de bakın. Ama bunları kesin hüküm gibi değil, soru işareti bırakan ipuçları olarak değerlendirin.